نامند ، و مقابل آن را كه ميل و اراده انسان نمىتواند در آن كار كند ، عقب و پشت سر گويند درصورتىكه در شكل كره اين اوصاف و خواص پيدا نمىشود . و بنابراين جهات و اطراف در او تصور نمىشود ، و اين اشاره بر اين است كه ذات قديم حقتعالى ، از جهات و سوهاى گوناگون پاك و منزه است ، و حضرت متعاليه خداوند ، از تعلّق به جايگاه سفلى و علوى ، مبرّى و پيراسته است ، و جايگاه و پايه او بلندتر است از اينكه با موجودات امكانى مقيّد بوده و نيازى به آنها پيدا كند ، و شناساندن كنه ذات حق با اقسام عبارات و لغات مختلف ، ممتنع و ناشدنى است و سرادقات جلال ، و انوار جمال او در كمال عزّت و مناعت است ، زيرا اشارات كوتاه و قاصر عقول و افهام در نزد معرفت او ، ناتوان و متلاشى گردند ، و رسوم و اوهام در پرتو تجليات عظمت و بزرگى او ، مضمحلّ و نابود مىشوند و پاكى صفات او را وجه و سوى معيّن نباشد ( فَأَيْنَما تُوَلُّوا فَثَمَّ وَجْهُ اللَّهِ ) يعنى بهرجا رو كنيد همان‌جا روى خداست و تجلّى الهى است و بدان كه نقطهء حسّيّه ، اگرچه از جهت شكل و حقيقت ذات ، داراى جهات نمىتواند باشد ، ولى از جهت ديگر داراى جهات است و آن اين است كه نقطهء كروى شكل بوده و شكل كره در اجسام كثيفه ناگزير با يكى از جهات عالم هم سمت خواهد بود با وجود برزخى ، و شكل حسّى آن ، اگرچه از لحاظ حقيقت ذات داراى اين اتّصاف نيست ، و گاهى حدود و جهات در نقطه بحسب حركت تغيير مىكند ، ولى گاهى به‌واسطه سكون متغيّر نمىگردد ، زيرا كره وقتى ساكن بود يكى از جهات چهارگانه آن ، مشرق فرض مىشود و ديگرى مغرب ، و يكى از اطراف آن جنوب ، و در مقابل آن شمال قرار مىگيرد ، و همچنين آسمان و زمين در دوران و گردش و حركت داراى جوانب و جهات مختلف مىشود ، و به‌واسطه حركت ، جهت شرقى آن ، مبدل بغرب مىشود و جهت تحتانى به فوق ، و سمت جنوبى جاى خود را بشمال مىدهد زيرا جهات از احكام عارضى است نه ذاتى ، و بديهى است كه لوازم عارضه در يك حال نمىماند و حتى گفته شده است كه العرض لا يبقى زمانين ( يعنى عوارض دو زمان در يك حال باقى نمىمانند ) و همچنين انسان اگر متوجه سمت مشرق گردد جنوب در طرف دست راست و شمال در طرف دست چپ و مغرب پشت سر او واقع مىشود ، و اگر سر خود را بر زمين گذاشته و رو به طرف مغرب نمايد جهات عالم نيز ، با تغيير طرف توجه